Burhan Ne Demektir? BURHAN: 1. Bir davayı isbat eden kesin delil. Kur'an-ı kerimde mealen buyruldu ki: (Yahûdiler ve hıristiyanlar) dediler ki: "Yahûdi ve Nasrani olanlardan başkası asla Cennet'e girmeyecek!"Bu onların kuruntularıdır. (Habibim onlara) söyle: Eğer (bu iddianızda) doğru kimseler iseniz, burhanınızı getiriniz. (Bekara sûresi: 111) 2. Mantık ilminde mukaddime denilen ve kesin neticeye ulaştıran iki cümle (söz). Burhan-ı İnni: İnneli (elbetteli) delil. Eserden müessire (o eseri yapana), san'attan san'atkara ve neticeden sebebe götüren delil. Kelam (akaid) ilminde daha çok bu delil kullanılır. "alem hadisdir (sonradan var olmuştur). Her hadisin bir sanı'ı (yapanı) vardır" cümleleri, isbat edilmek istenen "alemin sanı'ı (yaratıcısı) Allahü tealadır" sözü için burhan-ı innidir. (Teftazani) Burhan-ı Limmi: Limeli (niçinli) delil. İlletten sebebden ma'lûle (illetin bulunduğu şeye), müessirden (eseri yapandan) esere, san'atkardan san'ata, sebebden neticeye götüren delil. Görülen ateşten dumanın varlığına hükmetmek böyledir. Burhan-ı Tatbik: Kelam ilminde Allahü tealanın varlığını ve kadim (ezeli), olduğunu (başlangıcının olmadığını) isbatta kullanılan delillerden biri. Allahü teala, kadim, ezeli ve ebedi olmasaydı, hadis (sonradan yaratılma) olsaydı, O'nu yaratan bir yaratıcı bulunurdu. Bu yaratıcı kadim (bir başlangıcı yok) ise, Allah O'dur. Hadis (bir başlangıcı var) ise, O'nu yaratan biri lazım olur. Böylece, ka dim olmayan yaratıcılar zinciri mevcut olur. Bu zincire teselsül denir. Teselsül ise, muhaldir (imkansızdır), olacak şey değildir. Teselsülün muhal olduğu Burhan-ı tatbik ile isbat olunur. Bir şeyin sonsuz yaratıcılarını, birinciden başlayarak, sonsuz şekilde, yan yana dizelim. İkinci yaratıcıdan başlayarak, ikinci bir sıra daha düşünelim. Sonsuza giden ikinci sıra, birinci sıradan bir noksan olduğu için, kısadır. Kısa olana sonsuz denilemez. İkinci sıra sonsuz olamadığı için, bundan bir fazla o lan birinci sıra da sonsuz olamaz. Yani, bir ucu sonsuza giden yarım doğru düşünülebilir. Fakat böyle bir şey mevcut olamaz. Teselsül olamaz. Sonsuz sayıda yaratıcılar olamaz. Sonsuz var olan bir yaratıcı olur. Bu tek yaratıcı ezelidir, ebedidir, son suz olarak vardır. Varlığı kendindendir, başkasından değildir. akıl ve baliğ olan kimse, Allahü tealanın sonsuz var olduğunu ve başka her şeyin yoktan var edildiklerini işittikten sonra, aklını kullanmayıp, düşünmeyip, buna inanmazsa veya aklını kullanıp, düşünüp de bunu aklı kabûl etmez, fenne uygun değildir diyerek red ederse imansız demektir. (Ahmed asım) Burhan-ı Temanü: Kelam ilminde Allahü tealanın varlığını ve birliğini isbatta kullanılan delil. Kur'an-ı kerimde mealen buyruldu ki: Eğer yer ile gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, alemdeki nizam bozulur karma karışık olurdu. (Enbiya sûresi: 22) Bu ayet-i kerimede Burhan-ı temanü'ye işaret edilmektedir. Yani alemin yaratıcısının iki olduğu farz edilse, bu iki yaratıcının fiill eri (işleri), birbirinden, ya farklı veya aynı olur. Birbirinden farklı olursa, alemin karmakarışık olması lazım gelir. Yani göklerin ve yeryüzünün bu husûsi nizamından (düzeninden) çıkmasını ve yok olmasını veya birbirine zıt şeylerin aynı anda bir yere toplanmasını icabettirir. Mesela iki ilahtan birisi, Zeyd ismindeki insanın hareket etmesini, diğeri de o anda hareket etmeyip sükûnunu (hareketsizliğini) irade etse (dilese), ilah oldukları için ikisinin kudreti birlikte Zeyd'e te'sir edince, cem'i zıddeyn (iki zıddın bir araya gelmesini) icabettirir. Bu ise, mümkün değildir. Çünkü cem'i zıddeyn, muhaldir (mümkün değildir). Yani Zeyd aynı anda hem hareketli, hem hareketsiz olamaz. Ya hareketlidir, ya hareketsizdir. O halde Allah tektir, O' ndan başka ilah yoktur. Her şeyi yaratan, durduran ve hareket ettiren O'dur. ( Seyyid Şerif, Muhammed Rebhami)
